Książka łączy rodzinę, czyli biblioteka poleca

W tym miesiącu chciałabym zachęcić Was do sięgnięcia po książkę Przyjaciele żyrafy autorstwa Joanny Berendt i Anety Ryfczyńskiej. To wyjątkowa i mądra książka dla dzieci, która w subtelny i przystępny sposób wprowadza najmłodszych w świat porozumienia bez przemocy. To opowieść o przyjaźni, empatii i emocjach, a także narzędzie, które wspiera rozwój emocjonalny dziecka i budowanie relacji opartych na wzajemnym szacunku. Autorki z dużą wrażliwością pokazują świat empatycznego porozumiewania się, dostosowując przekaz do możliwości poznawczych dziecka.

Mali czytelnicy wraz z bohaterami tej książeczki uczą się rozpoznawać i nazywać swoje uczucia oraz rozmawiać o nich bez uprzedzeń, a także wyrażać potrzeby i słuchać innych z empatią. Są to niezwykle cenne umiejętności, które warto rozwijać już od najmłodszych lat. W książce przedstawione są codzienne ważne sprawy i problemy małego człowieka. Zrozumienie i przeanalizowanie opisywanych sytuacji ułatwia funkcjonowanie w społeczeństwie tak, by nie krzywdzić i siebie, i innych.

Intencją recenzowanej książki jest „krzewienie wśród dzieci i dorosłych komunikacji opartej na wzajemnym szacunki i akceptacji”. W pierwszym rozdziale możemy przeczytać, że jej głównymi tematami są: „bliskość czy akceptacja […], po czym poznać, że czegoś potrzebujemy, czym są uczucia, jaka jest różnica pomiędzy >>słyszeć<< a >>usłyszeć<< i jak to jest z witaniem i dzieleniem się”. Książka porusza więc niezwykle ważne kwestie.

Przyjaciele żyrafy to książka, którą warto mieć na półce – zarówno w domu, jak i w przedszkolu czy szkole. Wspiera rozwój inteligencji emocjonalnej, uczy otwartości i dialogu – wartości niezwykle ważnych w dzisiejszym świecie.

Joanna Berendt, Aneta Ryfczyńska, Przyjaciele żyrafy. Bajki o empatii, Warszawa: CoJaNaTo, 2013.

Liczba stron: 120

Wiek: 4+

Akcja empatycznych opowiadań rozgrywa się w Leśnym Zakątku, który „leży nad rzeczką, za trzema polanami i piętnastoma pagórkami, na skraju rozległego lasu”. To wprowadzenie i użyty w nim kliszowy język pomagają małemu czytelnikowi znaleźć się w znanym, oswojonym świecie baśni za górami za lasami i bez stresu przeżywać przygody ze zwierzęcymi bohaterami.

W Leśnym Zakątku mieszkają różnorodne zwierzęta – wiewiórki, jaszczury, jelonek, lis, jeż, zajączki. Głównymi bohaterami są jednak żyrafa Bibi i szakal Zenon. Symbolizują oni dwa różne sposoby komunikowania się i radzenia sobie z emocjami – i to właśnie ich relacja stanowi oś wielu historii. Bibi to uosobienie empatii, ciepła i otwartości. Bibi jest cierpliwa i uważna, słucha z empatią – nie tylko słów, ale też tego, co niewypowiedziane. Potrafi mówić o swoich uczuciach i potrzebach w sposób nieoceniający, a także uczy tego inne zwierzęta. Jest przewodniczką – wspiera inne zwierzęta w trudnych sytuacjach, ale nie narzuca swoich rozwiązań. Bibi pomaga bohaterom zrozumieć, co naprawdę czują i czego potrzebują. Zadaje pytania, które skłaniają do refleksji. Dzięki niej dzieci uczą się, że można mówić o emocjach bez krzyku, winy i wstydu.

Zenon reprezentuje ten mniej empatyczny sposób komunikacji, ale co ważne: Zenon nie jest zły – on po prostu nie zna jeszcze innego sposobu radzenia sobie z emocjami. Często reaguje impulsywnie – złości się, obraża, ucieka od trudnych sytuacji, lubi mieć rację i bywa uparty. Nie zawsze potrafi nazwać swoje uczucia i potrzeby. Zenon uczy się empatii – często z pomocą Bibi i innych przyjaciół. To postać, która pokazuje, że zmiana jest możliwa, a błędy są naturalną częścią nauki. Jego rozwój towarzyszy czytelnikom przez kolejne opowiadania, co czyni go bohaterem bardzo autentycznym. Jest bardzo ludzki – przez to łatwo się z nim utożsamić. Z czasem to Zenon przejmuje inicjatywę, pociesza Bibi, czy pomaga rozładować napiętą atmosferę podczas urodzin żyrafy. Pokazuje to, że każdy z nas bywa trochę żyrafą, a trochę szakalem – i to jest w porządku, jeśli uczymy się z tego czerpać.

Książka Przyjaciele żyrafy jest podzielona na krótkie opowiadania, które można czytać osobno – każde z nich zawiera ważne przesłanie i może być punktem wyjścia do rozmowy z dzieckiem.

Poruszane są w niej takie tematy, jak:

bliskość,
złość,
komunikacja, umiejętność wyrażania potrzeb,
zrozumienie,
wyobraźnia,
dzielenie się,
przykre zdarzenia,
poprawianie nastroju, rozweselanie,
trudności w wykonywaniu obowiązków,
proszenie o pomoc,
rozpoznawanie emocji,
kłótnie,
rozładowywanie napiętej atmosfery,
akceptacja, przynależność do grupy,
szacunek do drugiego człowieka,
odrzucenie,
radzenie sobie z trudnymi myślami i emocjami,
asertywność,
naruszanie granic,
strach,
identyfikowanie i nazywanie potrzeb,
pojęcie „grzeczność”,
słuchanie potrzeb drugiego człowieka.

W jednym z opowiadań szakal Zenon ma bardzo zły poranek i szybko wdaje się w kłótnię z żyrafą Bibi. Ich poranna sprzeczka wynika z nieporozumień i braku zrozumienia własnych uczuć. Szakal potrzebuje uzewnętrznić swoje emocje i początkowo robi to za pomocą krzyku i gwałtownych gestów, obwinia nawet żyrafę o brak chęci wysłuchania go. Żyrafa uspokaja go dzięki empatycznemu podejściu i szczeremu zainteresowaniu stanem przyjaciela. Dzięki szczerej rozmowie i refleksji nasi bohaterowie uczą się, jak ważne jest rozpoznawanie i wyrażanie uczuć oraz potrzeb. Opowiadanie to podkreśla znaczenie empatii i komunikacji w budowaniu zdrowych relacji.

W opowiadaniu Nikt mnie nie lubi! lisek Leon zmaga się z uczuciem odrzucenia i samotności. Czuje, że nikt go nie lubi, co wywołuje w nim smutek, przygnębienie, a nawet łzy. Opowiada o sytuacji w przedszkolu, gdy nikt nie chciał się z nim bawić i wyciąga z tego wniosek, że nie jest lubiany. Dzięki rozmowie z żyrafą Bibi oraz wsparciu przyjaciół z Leśnego Zakątka odkrywa, że nie zawsze tak jest, dostrzega momenty, w których bawi się z innymi, inni się o niego troszczą i spędzają z nim czas. Lisek uczy się rozpoznawać i nazywać swoje emocje oraz potrzeby. Znajduje także rozwiązanie swoich problemów, wie jak może włączyć się do wspólnej zabawy. Opowiadanie pokazuje, jak ważne jest dzielenie się uczuciami i otwartość na pomoc innych, co może prowadzić do lepszego zrozumienia siebie i budowania relacji z innymi. Pomaga także uświadomić małym czytelnikom, że jednostkowe odrzucenie nie jest końcem świata, a bycie częścią wymaga zaangażowania wszystkich stron.

W innym opowiadaniu króliczek Kazio odczuwa dyskomfort podczas powitań z gośćmi. Nie lubi mocnych uścisków, zapachu perfum cioci ani łaskotania wąsami wujka. Choć nie chce nikogo urazić, w głębi serca nie ma ochoty się witać. Zastanawia się, dlaczego nie może podać łapki jak dziadek lub tylko powiedzieć „dzień dobry”. Dzięki wsparciu żyrafy Bibi Kazio uczy się, że ma prawo do własnych granic i że ważne jest wyrażanie swoich uczuć w sposób empatyczny. Opowiadanie porusza temat asertywności i szacunku dla indywidualnych potrzeb.

Bardzo ciekawe jest opowiadanie Jelonek Staś u lekarza, w którym poruszona jest kwestia różnicy między „słyszeć” a „usłyszeć”. Tytułowy bohater opowiadania odczuwa lęk przed pobieraniem krwi. Ma świadomość, że jest to niezbędna procedura medyczna i zgadza się na nią, jednak jest to dla niego bardzo trudne i stresujące. Opowiada Bibi jak przy ostatnim pobieraniu krwi wszyscy byli poddenerwowani i atmosfera była naprawdę ciężka. Dzięki wsparciu żyrafy odkrywa, że potrzebuje wysłuchania i akceptacji. Wie, że pobieranie krwi będzie się zdarzać, chciałby jednak, żeby rodzice go wysłuchali i zaakceptowali jego lęki, byli przy nim, nie wymagając od niego dzielności. Staś uczy się wyrażać swoje emocje i potrzeby. Opowiadanie to pokazuje, jak ważne jest zrozumienie i wsparcie w trudnych chwilach oraz jak rozmowa może pomóc przezwyciężyć lęki. Jest także ważną lekcją dla rodziców o ty, że należy słuchać dziecka, dawać mu przestrzeń do mówienia o wszystkim i akceptować jego słabości.

Każde opowiadanie w książce kończy się pytaniami i zadaniami, które zachęcają dzieci do refleksji nad własnymi uczuciami oraz zachowaniami. To doskonałe narzędzie do wspólnego czytania i rozmów z dziećmi na temat emocji i empatii.

Pytania podsumowujące każdy rozdział pełnią bardzo ważną, edukacyjną rolę. Są one czymś więcej niż tylko dodatkiem – stanowią narzędzie do rozmowy i refleksji, zarówno dla dzieci, jak i dla dorosłych czytających razem z nimi. Pomagają dzieciom uporządkować wydarzenia z opowiadania i zastanowić się nad tym, co się naprawdę wydarzyło – nie tylko na poziomie faktów, ale przede wszystkim emocji i potrzeb bohaterów. Pytania często odwołują się do emocji („Jakie uczucia i potrzeby towarzyszyły Laurze, gdy Tadek podrzucał Anię?”) lub potrzeb („Opowiedz, jak wyglądał Zenon, gdy przyszedł do Bibi? Jak sądzisz, jak się wówczas czuł? Czego mógł potrzebować?”), co pomaga dzieciom uczyć się rozpoznawania tych zjawisk u siebie i innych. Nakierowują również małych czytelników na definiowanie nazw uczuć („Powiedz swoimi słowami, czym według Ciebie jest bliskość z inną osobą”). Pytania i zadania odnoszą się także do doświadczeń małego czytelnika („Czy zdarzyło Ci się kiedyś, że ktoś nie chciał się z Tobą czymś podzielić, a Tobie bardzo na tym zależało? Jak się wtedy czułeś/czułaś?”) i motywują do szukania rozwiązań („Gdyby to Twój kolega/ koleżanka był/a tak smutny/a jak Bibi, co mógłbyś/mogłabyś zrobić?”).

Rozmowa wokół pytań otwiera przestrzeń do dzielenia się własnymi doświadczeniami. Dziecko może opowiedzieć, czy czuło się kiedyś podobnie, co robi w podobnych sytuacjach, czy rozumie zachowanie bohaterów. Dzięki pytaniom dzieci stają się aktywnymi uczestnikami opowieści, a nie tylko jej odbiorcami. Książka zamienia się w formę zabawy i wspólnego odkrywania, co bardzo angażuje. Rozmowa po przeczytaniu rozdziału to doskonała okazja do bycia razem, słuchania się nawzajem i wspólnego poznawania świata emocji. To szczególnie cenne w codziennym pośpiechu.

Ilustracje w książce Przyjaciele żyrafy nie tylko uzupełniają treść, ale też pomagają dzieciom lepiej zrozumieć emocje i sytuacje, o których opowiada tekst. Za ich wykonanie odpowiada Aleksandra Gołębiewska-Słowik, a jej styl doskonale wpisuje się w klimat ciepła, empatii i otwartości, który dominuje w opowieściach. Obrazy są utrzymane w ciepłych, pastelowych barwach, co buduje atmosferę bezpieczeństwa i spokoju. Rysunki są bajkowe, ale nie przesłodzone. Postacie zwierząt mają wyraziste mimiki i gesty, co pomaga najmłodszym rozpoznawać emocje. Ilustracje te są nie tylko ozdobą książki, ale pełnią również funkcję edukacyjną, pomagając młodym czytelnikom lepiej zrozumieć sytuacje i uczucia bohaterów. Dzięki nim dzieci mogą łatwiej identyfikować się z postaciami i lepiej przyswajać przekazy zawarte w opowieściach.

Zapraszam do biblioteki Centrum Kształcenia Ustawicznego im. Henryka Sienkiewicza w Białymstoku Białostockiego Centrum Edukacji, by wypożyczyć recenzowaną książkę.

Umieszczone w tekście cytaty pochodzą z książki Joanny Berendt i Anety Ryfczyńskiej, Przyjaciele żyrafy. Bajki o empatii, Warszawa: CoJaNaTo, 2013.

Zdjęcia pochodzą z zasobów własnych biblioteki Centrum Kształcenia Ustawicznego im. Henryka Sienkiewicza w Białymstoku Białostockiego Centrum Edukacji.

Magdalena Bienasz